سخن نخست: از نظر اقتصادی در میان حاکمان تاریخ معاصر افغانستان با در نظرداشت امکانات عصر، بیشترین فعالیت زیربنایی در زمان محمد ظاهر شاه صورت گرفته است، این در حالیست که دورۀ حکمروایی شاه نیز بیشتر از هر حاکم دیگر بوده است، یعنی از نظر زمانی فرصت کافی برای کار کردن (ممکن بیشتر از آنچه که انجام شده)، مهیا بوده است.

محمد ظاهرشاه به عنوان آخرین پادشاه افغانستان از سال ۱۳۱۲ الی ۱۳۵۲ خورشیدی مصادف به ۱۹۳۳ الی ۱۹۷۳ میلادی به مدت چهل سال حکمروایی کرد. او به قصد مدرنیزه کردن افغانستان، به اصلاحات اقتصادی اقدام کرد و نظر به منابع متعدد عصر پیشرفت و ترقی در افغانستان از زمان محمد ظاهر شاه آغاز گردید. تحت زعامت او در کشور پلان‌های انکشافی ۵ ساله و ۲۵ ساله طرح و در مراحل مختلف بتدریج تطبیق گردید. در نتیجه این پلان ها، افغانستان صاحب تصدی های تولیدی و خدماتی، شاهراه ها، بندهای برق، سیستم مخابرات و مواصلات، میدان های هوایی، سیستم بانکداری و ... گردید که ذیلاً به آن اشاره میگردد:

تصدیها و فابریکات مهم تأسیس شده در زمان شاه: فابریکه نساجی گلبهار، نساجی بگرامی، نساجی افغان، پشمینه بافی، نختابی کابل، کارخانه بوت آهو، پشمینه بافی قندهار، تصدی کود و برق مزارشریف، فابریکۀ صابون سازی،ساخت سیلوها در کابل و بعضی ولایات، فابریکه سمنت غوری و سمنت جبل السراج، فابریکۀ جنگلک، بایسکل‌ سازی پامیر، پلاستیک سازیها، تصدی های ساختمانی هلمند، افغانی، بنائی و سپین غر، راه میدان سازی، فابریکه پایه سازی، فابریکه حجاری بتون، فابریکه حجاری و نجاری، کابل فلز، تصدی های کاماز، افسوتر، فابریکه‌های کشمش پاکی، فابریکه شکر بغلان، فابریکه جین و پرس مزارشریف، فابریکه روغن ‌سازی سپین زر، فابریکه خانه سازی کابل، فابریکات چینی سازی سپین زر و شاکر، تصدی بست هلمند، شرکت مسافربری سرویس، شرکت صادراتی قالین و قره قل، مطابع، محلات رهایشی، تأسیسات و بناهای دولتی، کوپراتیف‌ها و اتحادیه‌های صنفی، شرکت‌های صادراتی بین‌المللی، بنادر تجارتی و غیره میباشد.

شاهراهای مهم ساخته شده در زمان شاه: شاهراۀ کابل الی مزار و حفر تونل سالنگ، شاهراه هرات الی قندهار و قندهار الی کابل، شاهراه هرات الی اسلام قلعه و کابل الی تورخم و حفر تونل ماهیپر.

بندهای آبگردان و برق ساخته شده در زمان شاه: بند برق سروبی، بند برق و آبیاری نغلو، بند برق ماهیپر، بند آبیاری و تولید برق تنگی ننگرهار، بند برق پلخمری، بند برق و آبیاری کجکی، بند آبگردان داله بالای دریایی ارغنداب قندهار، بند آب گردان بغرا بالای دریای هیرمند و پروژه تولیدی وادی هیرمند، بند سراج و پروژۀ آبیاری بالای دریای کوکچه، بند آبیاری سردی در کندهار، بند برق و آبیاری جبل السراج.

استخراج معادن در زمان شاه: نخستین عملیات جهت اکتشاف نفت و گاز در افغانستان در سال ۱۹۵۶ انجام شده ‌است. طوریکه در سال ۱۹۵۹ منجر به اکتشاف میدان نفت انگوت در ولایت سرپل و در فاصله سال‌های ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۶ پنجاه حلقه چاه اکتشافی دیگر نیز در ساحات گازدار شبرغان حفر گردید که باعث اکتشاف ۳ میدان گازی بزرگ یعنی میدان گازی یتیم تاق ( ۱۹۶۰)، میدان گازی خواجه گوگردک (۱۹۶۱) و میدان گازی خواجه برهان (۱۹۶۴) گردید. کشف و استخراج معادن زغال سنگ درۀ صوف و کرکر نیز در زمان شاه آغاز گردید.

ایجاد سیستم بانکداری در زمان شاه: تأسیس بانک ملی افغان بعنوان اولین بانک در افغانستان در سال 1312 هـ ، ش توسط عبدالمجید زابلی و متعاقباً تأسیس دافغانستان بانک بعنوان بانک مرکزی کشور، همچنان حفظ استقرار نرخ ارز از ویژگی ها بارز آن دوره بود.

سیستم مخابرات در زمان شاه: ارتقاء ریاست پست افغانستان به وزارت، خریداری و نصب یک دستگاه 1300 لینی اتومات ریلی از شرکت Bell و یک دستگاه دیگر 5000 لینی اتومات از شرکت Siemens، برقراری ارتباط پستی میان کابل و شهرهای بزرگ دنیا مثل مسکو، دهلی، فرانکفورت، هامبورگ، آمستردام، نیویورک، پاریس، ژنو، روم، بیروت، قاهره، توکیو، آنکارا، صوفیه، پکن، تهران، اسلام آباد و کراچی، فعال شدن پست هوایی میان شهرهای از قبیل: کابل، هرات، مزارشریف، قندهار و میمنه، تأسیس پسته خانه های محلی در ولایات. در این دوره، ضمن ارسال بسته های سنگین وزن نامه رسانی در داخل کشور نیز سرعت یافت.

هوانوردی و میدان های هوایی در زمان شاه: تأسیس ریاست ملکی هوایی، تأسیس و آغاز فعالیت شرکت هوایی آریانا، احداث میدان هوایی بین المللی کابل، میدان هوایی قندهار، میدان هوایی مزارشریف، میدان هوایی هرات، تأسیس مؤسسه هوایی باختر افغان، آغاز پرواز های داخلی میان شهرهای کابل، هرات، مزارشریف، قندهار، میمنه، کندز، آغاز فعالیت های شرکت های هوایی خارجی مانند ایرفلوت، هندیین ایرلاینس، شرکت هوانوردی هما، شرکت هوانوردی پاکستان، شرکت هوانوردی بیروت.

توریزم در زمان شاه: تأسیس هوتل انترکانتننتال در کابل، ساخت بند و تفریحگاه قرغه، ایجاد باغ وحش کابل، تأمین امنیت سرتاسری موجب جذب هزاران توریست سالانه از سراسر جهان گردیده بود.

زراعت در زمان شاه: در آن زمان افغانستان از لحاظ تولیدات زراعتی متکی بخود بوده است و میوه های خشک و تازه و نباتات طبی را صادر نیز مینمود. کشت پنبه و غلات ادامه یافت و تا جاییکه تنها هلمند یک پنجم محصول گندم کشور را تولید میکرد، ادارۀ هلمند و درۀ ارغنداب یکی از پروژه های بزرگ آبیاری و زراغتی بود که اراضی وسیعی را تحت پوشش قرار میداد.

منابع: روزنامه انیس، شبکه اطلاع رسانی افغانستان، آژانس خبری پژواک، دانشنامه ویکی پدیا، دانشنامه افغان، بی بی سی فارسی، دویچه وله دری.

بااحترام

محمد احسان صادق