ترکستان در اشعار فارسی

ترکستان: سرزمین و خاستگاه تورک ها، منطقۀ از آسیای مرکزی که امروزه شامل ایالت خود مختار سین کیانک چین، قزاقستان، قرغزستان، اوزبیکستان، تاجکستان، ترکمنستان و شمال افغانستان می شود. در عهد باستان بنام توران یاد میشده و زمانی هم مسیر ایپک یولی (راه ابریشم) بوده است. ترکستان مهد و خاستگاه امپراتوران بزرگی در جهان بوده است و به کرات در شعرهای فارسی از ترکستان یاد شده است.

ترکستان در شعر فارسی:

اينست همان درگه کو را ز شهان بودي
ديلم ملک بابل هندو، شه ترکستان

خاقاني

******

گر چون تو به ترکستان اي ترک نگاريست
هر روز به ترکستان عيدي و بهاريست

فرخي

******

به ترکستان اصلي شو براي مردم معني
به چين صورتي تا کي پي مردم گيا رفتن

خاقاني

******

گفتم ز کجایی تو، تمسخر زد و گفت ای جان
نیمم ز ترکستان، نیمم ز فرغانه

مولانا

******

وگر خان را به ترکستان فرستد مهر گنجوري
پياده از بلا ساغون دوان آيد به ايلاقش

منوچهري

******

از چنين گوهر زکاتي داد نتوان بهر آنک
باج ترکستان نه باج ترکمان آورده ام

خاقاني

******

ترسم نرسي به کعبه اي اعرابي
اين ره که تو ميروي به ترکستان است

نوت: اینجا ترکستان از نظر جغرافیایی خلاف جهت حجاز بکار رفته است.

گلستان

******

ترکستان روي: کنايه از روي زيبا و دل انگيز
غريبي سخت مطبوع اوفتاده ست
به ترکستان رويش خال هندو

سعدي

******

ترکستان شاه: ايضاً کنايه از کاخ و جايگاه زيبا و عالي، قصر شاه
وزان چون هندوان بردن ز راهش
فرستادن به ترکستان شاهش

نظامي

******

ترکستان طبع: ايضاً کنايه از فسحت و وسعت ميدان طبع باشد، پهنه وسيع طبع
چون تويي خاقان ترکستان طبع
مه رخي با مهرعذرايي فرست

خاقاني

******

ترکستان عارض: ايضاً ترکستان روي، کنايه از روي زيبا و گيرا
گرد ترکستان عارض صف زده
آن سپاه هندوان بدرود باد

خاقاني

******

ترکستان فضل: ايضاً کنايه از وسعت دانش
زمين تا آسمان خورشيد تا ماه
به ترکستان فضلش هندوي راه

نظامي

******

از عزیزی گر نخواهی تا به خواری اوفتی
روی نیکو را عزیز و مال نعمت خوار دار

مه ترکستان بسی از ماه گردون خوبتر
مه زه ترکستان گزین و ز ماه گردون عار دان

سنایی

******

بدو گفتا که خندانم که یار اندر کنار آمد
صنوبر گفت راه سخت آسان شد به فضل حق

که هر برگی به ره بری چو تیغ آبدار آمد
ز ترکستان آن دنیا بنه ترکان زببا رو

مولانا

******

 

بااحترام

گرد آورنده: محمد احسان صادق

اوزبیک ها کیها اند؟

واژۀ اوزبیک متشکل از دو کلمه (اوز) و (بیگ) بوده که به زبان فارسی میتوان (خود صاحب اختیار) ترجمه کرد. بنابر باوری، واژۀ اوزبیک از نام یکی از فرمانروایان امپراتوری اردوی زرین بنام (اوزبیگ خان) گرفته شده است. امپراتوری اردوی زرین به تورکی (Altın Orda Devleti) و به انگلیسی (Golden Horde) در قرن 13 میلادی توسط باتو خان تأسیس گردید که مدت 250 سال ساحات وسیعی را در آسیا و اروپا تحت تسلط داشت. بعدها شیبانی خان اوزبیک مؤسس سلسله شیبانیان در اتحاد اقوام اوزبیک در قرن 15 میلادی نقشی مهمی ایفاء نموده است. باور دیگری نیز وجود دارد که قدامت و ریشۀ کلمه اوزبیک را به اوغوز بیگ (رهبر افسانوی تورک ها) میرساند.

 اوزبیک ها مردمانی تورک تبار اند که از سالیان بسیار دور در آسیای مرکزی عمدتاً در کشورهای اوزبیکستان، افغانستان، تاجکستان و قرغزستان زیست مینمایند و امروزه بیشتر از 36 میلیون اوزبیک در نقاط مختلف دنیا زندگی میکنند. اوزبیک ها مردم هنر پرور، علم دوست و مهماننواز بوده و اکثریت مطلق آنان پیرو دین اسلام میباشند. اوزبیک ها به لسان اوزبیکی تکلم میکنند که مربوط به خانوادۀ زبان های تورکی میباشد و بعضاً بنام (تورکی چغتائی ویا تورکی شرقی) نیز یاد میشود. ازینکه اوزبیک ها یکی از اقوام عمدۀ تورک ها (Turkic Peoples) میباشند، بناءً لازم است برای شناخت بهتر آنها، در مورد تورک ها معلومات ارائه کرد.

کلمۀ ترک ویا تورک چندین معنی دارد (قدرت، سکونت، معشوق، زیبا) و استفاده آن در قرن ششم میلادی توسط امپراتوری گوکتورک عمومیت یافته است. تورک ها مردمانی اند که در تواریخ مختلف آنها را از اولادۀ یافث فرزند نوح نبی دانسته اند. تورک ها را در بعضی منابع از نژاد زرد و در برخی منابع نیز از نژاد قفقازی (سفید پوست) میدانند. خاستگاه اصلی مردمان تورک تبار آسیای مرکزی ویا ترکستان است. ترکستان دارای تمدن غنی بوده و ریشه در هزاره های تاریخ دارد. تورک ها را عموماً به تورکان شرقی و و تورکان غربی تقسیم کرده اند و اما در بعضی منابع تورک ها را عمدتاً به سه شاخه اصلی (قرلق، اوغوز، قبچاق) تقسیم میکنند. طوریکه قرلق ها شامل اوزبیک ها و اویغورها میگردند، اوغوزها نیز شامل تورک های ترکیه، تورک های ایران، تورکمن ها و آذر ها میگردند و قبچاق ها نیز شامل قزاق ها، قرغزها، تاتارها، باشقیرها، نوگای ها، قره قلپاق ها و چاوواش ها میگردند. تورک ها به زبان های تورکی (Turkic Languages) تکلم میکنند که از جمع لسان های آلتایی (Altaic Language Family) به حساب میایید.

تورک ها مردمان دلیر، هنر دوست، دین پرور و مهماننواز اند و تاریخ شاهد است که تمدن، سلسله های متمادی و امپراتوری های بزرگی را در دنیا بوجود آورده و رهبری نموده اند. بسیاری از تورک ها فطرتاً دارای استعداد حکمرانی اند. تورک ها علاوه بر اینکه توسط شمشیر در نیم کرۀ زمین حکومت نموده اند، شهکارهای عمرانی و فرهنگی شان نیز کمتر از جهانگشائی آنها نیست که مثال های بارز آن را میتوان در کشورهای آسیای مرکزی، هندوستان، پاکستان، افغانستان، ایران، روسیه، ترکیه، آذربایجان، کشورهای عربی و ... عملاً مشاهده کرد.

دین اسلام در سرزمین عرب ها نازل گردید، اما بعد از پیامبر اسلام و خلفای راشدین، تورک ها به مثابه مسلمانان پیش گام  و حامیان آئین اسلام، تلاش فراوانی در جهت توسعه و انکشاف دین اسلام نموده اند. امپراتوری ها و سلسله های اسلامی تورکان مانند: قره خانیان، غزنویان، سلجوقیان، خوارزم شاهان، عثمانی ها، مملوک، تیموری ها، بابری ها، صفوی ها، افشاری ها، قاجاریه ها، خلجی ها، تغلق، شیبانیان، و ... هر کدام در خصوص توسعه دین اسلام و نیز در قسمت تعمیم زبان و ادبیات فارسی خدمات شایانی انجام داده اند.

همانطوریکه تورک ها در گذشته دارای تاریخ پر افتخار بوده اند، امروز نیز ملل و ممالک تورک تبار به مثابه ملت های پیشقدم ، ترقی خواه و صلح دوست سریعاً در حال انکشاف اند. احصائیه ها نشان میدهد که حدود بیشتر از ۲۵۰ میلیون اقوام و ملل تورک تبار در نقاط مختلف دنیا عمدتاً در شش کشور مستقل تورک تبار (ترکیه، اوزبیکستان، قزاقستان، آذربایجان، ترکمنستان، قرغزستان) و نیز جمعیت قابل ملاحظۀ در ممالک و مناطق چون (ایران، شمال افغانستان، اویغورستان چین، تاتارستان روسیه، جمهوری آلتای، عراق، تاجکستان، کریمیای اوکراین، سایپروس شمالی و ... ) زندگی میکنند.

نویسنده: محمد احسان صادق (2010)