قبل از تسلط و استحکام امپراتوری روم در شرق اروپا به مثابه حمل کنندۀ فرهنگ و تمثیل کننده اقتدار غربی ها و تا زمان کشف راه های بدیل برای راه ابریشم توسط آنها، امپراتوران و جهانگشایان بزرگ بارها از شرق، بخصوص از آسیایی مرکزی قد علم نموده اند که اکثر آنها مانند: آتیلا، سلطان محمود غزنوی، طغرل بیگ، چنگیزخان، امیر تیمور، بابر و ... از دودمان مغول و یا اقوام تورک بوده اند.

در جریان لشکرکشی و استقرار دولت های جدید توسط امپراتوران مذکور بدون شک طبق قاعدۀ عمومی جنگ، ویرانی و کشتار بوقوع پیوسته است و اما عمران و آبادی پس از جنگ را نیز سبب شده است. منتها با تفاوت اینکه در بعضی موارد تخریبات ناشی از جنگ، بزرگتر از آبادی های بعد از جنگ بوده است در بسا موارد نیز عمران و شگوفایی بعد از جنگ به مراتب بزرگتر از ویرانی های جنگ بوده است. جنگ در حالیکه پدیده شوم است و موجب قتل و ویرانی میگردد، اما از طرفی هم موجب کشف، انتقال تکنولوژی، تبادل فرهنگ و تحرک بیشتر ذهنی و فزیکی انسان ها میگردد. در تاریخ اروپا اگر دیده شود پیشرفت های زیادی مانند کاپیتالیسم از متن جنگ ها بوجود آمده است. سالیان متمادی میان اقوام و ممالک اروپایی جنگ بوده حتی تفکر ایجاد اتحادیه اروپا نیز از بستر جنگ برخواسته است. 

ما افغانها متاسفانه طوری عادت کرده ایم که همیشه علت عقب مانی خود را خارج از مرزهای جغرافیایی خویش جستجو کنیم، این نوع طرز تفکر باعث شده که کمتر به نواقص خویش متوجه شوییم. مثلاً گفته میشود که "علل ویرانی بندها ویا سیستم آبیاری افغانستان، لشکر کشی چنگیزخان، امیرتیمور ویا علاوالدین جهانسوز بوده است". در حالیکه بندها و سیستم آبیاری به مفهوم امروز آن در زمانیکه آنها لشکری کشی کردند (قرن سیزدهم و چهاردهم)، احتمالاً وجود نداشت، و از طرف دیگر، اگر دقیقتر بنگریم تمام آسیا ویا حداقل بخش اعظم آن شامل لشکرکشی امپراتوران مذکور بوده اند، اما حالا ببینید پیشرفت های ممالک مانند: ترکیه، ایران، چین، هندوستان، حتی پاکستان را، نه تنها اینها بلکه کشورهای قفقاز و شرق اروپا نیز شامل لشکر کشی آنها بوده است، چرا این ممالک ادعا ویا بهانه مشابه ما و شما را مطرح نمیکنند؟ اصلاً بیان آن کدام درد را دوا میکند؟ این ادعا در حالی مطرح میشود که، چنگیز و یا تیمور تنها کسانی نبودند که در کشور ما لشکرکشی کرده اند، بلکه سرزمین ما بنابر موقعیت خاص اش مورد تهاجم اسکندر کبیر، حمله هخامنشی ها، سلطۀ اعراب، تجاوز انگلیس ها و هجوم نظامی شوروی ... نیز قرار گرفته است، اما از ویرانی جنگ با آنها خواسته ویا ناخواسته سخنی به میان نمیآیید، مثل اینکه در جنگ با آنها حلوا تقسیم شده باشد. 

کشور ما، یک مملکت کثیرالاقوام است و هر یکی از اقوام ساکن، ارتباط به گذشته تاریخی کشور امروزی افغانستان دارند، بناءً در خصوص بحث در مورد گذشته تاریخی باید دقت لازم صورت گیرد تا حقایق با اتکاء با منابع معتبر و بیطرفانه قضاوت و مطرح گردد تا موجب رنجش میان اقوام کشور نگردد.

این نوشتۀ کوتاه، تبصره ای است به سخنان محمد اشرف غنی رئیس جمهور افغانستان که در تاریخ 1.2.2020 در گفتمان تاریخ، فرهنگ و هویت ملی ایراد گردید و بعداً اعتراض یک تعداد هموطنان ما بخصوص تورکتباران را در پی داشت.

بااحترام

محمد احسان صادق