ترک تباران افغانستان که عمدتاً متشکل از اوزبیک ها و تورکمن ها میباشند، اکثراً در شمال و ﺷﻤﺎﻝ ﺷﺮﻕ کشور که در گذشته بنام ترکستان ﺟﻨﻮﺑﻲ یاد میگردیده است، زندگی مینمایند. احصائیه دقیق در دست نیست، مگر بر اساس بعضی از تخمین ها بین ۵ الی ۸ میلیون تورک تبار در افغانستان زندگی میکنند که تشکیل دهنده حدود ۲۰ فیصد جمعیت این کشور میباشند. تورک ﺗﺒﺎﺭاﻥ افغانستان از باشندگان اصلی و بومی این سرزمین بوده و از گذشتۀ طولانی و پرافتخاری برخوردار اند، قبل از تاریخ معاصر افغانستان (۱۷۴۷م)  سده ها درین سرزمین حکمرانی نموده اند و حتی تا زمان امیر عبدالرحمن خان (1880م) صفحات شمال افغانستان دارای حکمای محلی تورک بوده است. 

تورک تباران افغانستان از گذشته های بسیار دور در جوار سایر اقوام شریف کشور در خصوص رشد و ترقی ساحات مختلف منجمله صنعت، زراعت، مالداری و تجارت سعی و تلاش بی دریغ نموده و اکنون نیز بیشتر ایشان از طبقات زراعت پیشه، مالدار، صنعت کار و تجارت پیشه به حساب میآیند. بدون شک افغانستان امروزی خانۀ مشترک تمام اقوام باهم برابر این کشور بوده و هر قوم باید در جهت آبادی و شگوفایی این سرزمین بنوبۀ خویش سهم بگیرد و تلاش مشترک نمایند.

از نظر تعلقات نژادی، تورکتباران افغانستان به ملل تورک (Turkic Peoples) منسوب میگردند و ملل تورک در مناطق اروسیا زندگی نموده و عمدتاً از ملت های چون: تورک های ترکیه، اوزبیک، تورکمن، اویغور، آذر، قزاق، قرغز، تاتار و همچنان از شاخه های چون: باشقیر، آلتایی، چاوواش، خلج، قاجار، قره قلپاق و ... تشکیل شده است. در افغانستان، از جمله اقوام تورک بر علاوه اوزبیک ها و تورکمن ها، قرغزها در پامیر بدخشان، قرلق ها، قبچاق ها، افشار، قزلباش, بیات، اﻳﻤﺎﻕ، برلاس و ... نیز زندگی مینمایند.  

ترک تباران افغانستان به زبان مادری شان (اوزبیکی و تورکمنی) تکلم میکنند که جزء خانواده زبان های آلتایی (Altaic Language Family) محسوب میگردد، اما بسیاری از آنها به زبان فارسی و عدۀ نیز به زبان پشتو تکلم کرده میتوانند. در نوشتن و خواندن زبان اوزبیکی و تورکمنی مانند زبان فارسی از الفبای عربی استفاده میگردد. جایگاه این زبانها در قانون اساسی افغانستان تسجیل یافته است، طوریکه زبانهای تورکی (ازبیکی و ترکمنی) در مناطقی که اکثریت مردم به آن تکلم مینمایند بعد از زبان پشتو و دری، بحیث زبان سوم رسمی میباشد. قابل ذکر است که با گذشت زمان، تعداد زیادی از تورکتباران افغانستان زبان مادری شان را فراموش کرده و اکنون خویش را تورکان دری زبان مینامند همچنان قوم شریف هزاره که در خصوص تورک بودن ویا نبودن آنان تا هنوز اتفاق نظر وجود ندارد، شامل مقاله هذا نمیباشند. 

از نگاه عقیدتی، اکثریت مطلق تورکان افغانستان پیرو دین اسلام بوده و مسلمان سنی مذهب اند. 

سلسله ها و دولت هاییکه قبل از تاریخ معاصر افغانستان توسط تورک ها تشکیل شده است عبارت اند از: کوشانی ها، یفتلی ها، کابل شاهان، تگین شاهان تخارستان، غزنویان، سلجوقیان، خوارزم شاهان، تیموریان، بابریان، شیبانیان، هشترخانیان، افشاریان میباشد که جغرافیایی امروزی افغانستان ویا حد اقل بخش های از آن جزء قلمرو آنها بوده است.

از نمادها و خدمات دولت های گذشته تورکان در افغانستان میتوان بطور نمونه از اینها یاد کرد: تهداب گذاری شهر مزارشریف از طریق اعمار آرامگاه حضرت علی (روضۀ ﺷﺮﻳﻒ) در زمان حاکمیت سلطان حسین بایقرا و به اهتمام امیر علیشیر نوایی، اساس گذاری شبکه آبرسانی کابل توسط ساخت سدهای آبگردان جهت سرسبزی کابل و اعمار باغ بابر، باز شهرآرا، باغ الم گنج، باغ جهان آرا، باغ علی مردان، باغ استالف، باغ وفا در کابل در زمان بابریان، اﻋﻤﺎﺭ ﻣﺼﻠﻲ و ﻣﻨﺎﺭﻩ ﻫﺎﻱ ﻫﺮاﺕ ﺩﺭ ﺯﻣﺎﻥ ﺗﻴﻤﻮﺭﻳﺎﻥ، اعمار و نامگذاری شهر جلال آباد بنام جلال الدین محمد اکبر از شهزادگان بابری، اعمار و امتداد دیوارهای حفاظتی کوه شیر دروازه و آسمایی در کابل توسط کابل شاهان، اعمار چهل زینه در قندهار، تربیۀ تعداد زیادی از علماء و فضلا در دربار سلطان محمود غزنوی و به مرکزیت قرار گرفتن غزنی در زمان غزنویان، ارتقاء و گسترش ادبیات و فرهنگ در هرات در زمان تیموریان که حتی آن دوره را دورۀ رنسانس ادبی شرق نیز مینامند، گسترش دین اسلام در سرزمین پهناور هند در زمان غزنویان، ترویج زبان و ادبیات فارسی در هند و پاکستان امروزی در زمان امپراتوری بابریان، تقدیم ده ها عالم، متفکر و شاعری که نه تنها به زبان مادری شان بلکه به زبان فارسی نیز آثار گرانبهایی از خود برجا گذاشته اند، اعمار ده ها مسجد، منار و اماکن تاریخی در ولایات مختلف کشور و ... فقط نمونه های از کارکردهای ﺗﺮﻛﺘﺒﺎﺭاﻥ افغانستان در گذشتۀ تاریخی این کشور محسوب میشوند.

قالین بافی از صنعت و هنرهای بسیار دیرینۀ تورکتباران افغانستان بخصوص ملیت شریف تورکمن محسوب میگردد که از گذشته های دور تا امروز، قالین های مرغوب دستباف آنان یکی از محصولات مهم صادراتی کشور را تشکیل میدهد. همچنان ساختن زیورات نقره ئی، بافت کلاه های قره قولی و توققی و چپن های چکمن و قاقمه از صنایع مشهور تورکمن ها میباشد که با گذشت زمان میان سایر اقوام نیز رایج شده است. 

از غذا های سنتی ترکتباران افغانستان که امروزه در تمام افغانستان معروف است میتوان قابلی پلو ازبکی و قاورداغ را نام برد، ضمناً بعضی از غذاهای خمیری از قبیل ایشلیکی تورکمنی، آی خانم، منتو و آشک نیز از خوردنی های معروف تورکتباران افغانستان به حساب میآیند.

از ورزش های سنتی و محبوب تورکتباران افغانستان میتوان از بزکشی (اوغلاق) یاد کرد که از سالیان بسیار دور میان اوزبیک ها و تورکمن ها رایج بوده است و اکنون یکی از ورزش های ملی افغانستان به حساب میآیید. 

آلات موسیقی سنتی تورکتباران افغانستان عبارت اند از دومبوره، دوتار، دف، بربط، نغازه، قشقارچه و قیچک بوده و موسیقی سنتی آنان نیز عبارت اند از شش مقام، مخمس، نوایی، قرقلر، یدی بحر و ... میباشد همچنان در محافل عروسی تورکتباران، رقص معروف قاشق بازی (قاشق اویوننی)، سرودن آهنگ فولکلور اولنگ و اجرای عروس سلام (کیلین سلام) از عنعنات خیلی دیرینه این مردم محسوب میشود. 

از مشاهیر تورکتباران افغانستان قبل از تاریخ معاصر این کشور، میتوان از میرزا عبدالقادر بیدل، ابوریحان البیرونی، ابو عبید جوزجانی، ابن یمین شبرغانی، ابونصر فارابی، ظهیرالدین فاریابی، مخدوم قلی فراغی، امیرعلی شیر نوایی، مولانا لطفی هروی، شیخ زاده آتایی بلخی، ظهیر الدین بابر، میرزا شاهرخ، گوهرشاد بیگم، میرزا الغ بیگ، سلطان حسین بایقرا و... یاد کرد که اکثریت آنان آثار خویشرا به زبان فارسی نوشته اند. ضمنن، شخصیت های جهانی مانند مولانا جلال الدین محمد بلخی و ابوعلی سینای بلخی نیز از مشاهیر معروف ترکستان و خراسان زمین اند که از افتخارات مشترک اقوام تورک و تاجیک محسوب میگردند.  

از شخصیت های معروف علمی و فرهنگی تورکتباران افغانستان در تاریخ معاصر این کشور میتوان از ذوات ذیل نام برد: مولانا عبدالرشید جوهری، ﻣﻴﺮﺯا اﻣﺎﻡ ﺑﻴﺮﺩﻱ، پروفیسور غلام محمد میمنگی، محمد کریم نزیهی جلوه، ابوالخیر خان خیری، استاد قاری محمد عظیم عظیمی، استاد رضوانقل تمنا، ﻣﻴﺮﺯا ﻣﺤﻤﺪ ﻳﺤﻴﻲ ﻧﺎﺩﻡ ﻗﻴﺼﺎﺭﻱ، مولانا غلام محمد خدیم، ﺩﻛﺘﻮﺭ ﻋﺒﺪاﻟﺴﺘﺎﺭ ﺳﻴﺮﺕ، محمد خان جلالر، شهرالله شهپر، طاهر بدخشی، پروفیسور سید عبدالحکیم شرعی جوزجانی، پوهاند نعمت الله شهرانی، ﻧﻮﺭاﻟﻠﻪ ﺗﺎﻟﻘﺎﻧﻲ، ایرگش اوچقون، عبدالروف نفیر فاریابی، محمد امین متین اندخوﻳﻲ، محمد یحیی حفیظی جوزجانی، مولانا غیب الله غیبی، مولانا دولت گلدی فدایی، ﻣﺤﻤﺪ ﺣﻠﻴﻢ ﻳﺎﺭﻗﻴﻦ، دکتور شفیقه یارقین دیباج، ﺩﻛﺘﻮﺭ ﻓﻴﺾ اﻟﻠﻪ اﻳﻤﺎﻕ، دکتور محمد صادق آصف برنا، پروفیسور دکتور عنایت الله شهرانی، پروفیسور دکتور نظیف شهرانی، پرفیسور قیام الدین راعی برلاس، اﻛﺎﺩﻣﺴﻴﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻳﻌﻘﻮﺏ ﻭاﺣﺪﻱ ﺟﻮﺯﺟﺎﻧﻲ، ﭘﻮﻫﺎﻧﺪ ﺩﻛﺘﻮﺭ ﻣﺤﻤﺪ ﺻﺎﻟﺢ ﺭاﺳﺦ ﻳﻠﺪﺭﻡ، ﭘﻮﻫﻨﻮاﻝ ﺩﻛﺘﻮﺭ محمد عالم لبیب، ﺩﻛﺘﻮﺭ ﻋﺰﺕ اﻟﻠﻪ ﻋﺎﻣﺪ، ﭘﻮﻫﺎﻧﺪ ﻓﻴﺾ اﻟﻠﻪ ﺣﺒﻴﺒﻲ، پوهاند امان الله مونس، پوهاند سید نورالله امینیار، پوهاند عبدالقیوم رجبی، پوهاند حبیب الله حبیب، اﺳﺘﺎﺩ ﻣﺤﻤﺪ ﻳﻮﺳﻒ اﻭﭼﻘﻮﻥ، استاد نورالله آلتای، اﺳﺘﺎﺩ ﻣﺤﻤﺪ اﺷﺮﻑ ﻋﻆﻴﻤﻲ، استاد اسدالله ضیاء، استاد محمد اشرف شریفی، دکتور امان الله مرادی، داکتر گل احمد تانش، داکتر عبدالسلام آثم، داکتر سعید عظیمی، داکتر غلام سرور سخا، دکتور عبدالمنان تاشقین، دکتور قمرالدین مصلح، ﻋﺰﻳﺰاﻟﻠﻪ ﺁﺭاﻝ، فوزیه اورال، عبدالله کارگر، محمد امین اوچقون، فیض الله قرداش، استاد هدایت الله هدایت، استاد ذکرالله ایشانچ توره، اﺳﺘﺎﺩ ﺳﺮﺩاﺭﻣﺤﻤﺪ ﺭﺣﻤﺎﻥ اﻭﻏﻠﻲ، اﺳﺘﺎﺩ ﻋﺒﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ ﺑﻬﻤﻦ، استاد اسدالله ولوالجی، استاد محمد عمر الیم بیات، استاد ﺗﻮﺭﺩﻳﻘﻞ ﻣﻴﻤﻨﮕﻲ، استاد نورالله راجی قالمس، استاد برهان الدین نامق، استاد رحیم ابراهیم، محمد عالم کوهکن، ﻋﺒﺪاﻟﺼﻤﺪ ﺭاﺳﺦ، ﺻﺎﻟﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﺎﺱ، عبدالله روئین، سراج الدین قیتمس، ﺩاﻛﺘﺮ ﻋﺰﻳﺰاﻟﻠﻪ ﻓﺎﺭﻳﺎﺑﻲ، ﻋﺒﺪاﻟﻐﻔﺎﺭ ﺑﻴﺎﻧﻲ، اسدالله آسیابان، حمیدالله بوتون حیدری، دیپلوم انجنیر محمد عثمان بیلیم، ﺩﻛﺘﻮﺭ اکبر ﻫﻤﺖ ﻓﺎﺭﻳﺎﺑﻲ، ﻏﻼﻡ ﺳﺨﻲ ﻭﻛﻴﻞ ﺯاﺩﻩ، ﻣﺤﻤﺪ ﻛﺎﻇﻢ اﻣﻴﻨﻲ، فرخ لقا اونچی زاده، فرشته ضیائی بیگم، عبدالرحیم اوراز، انجنیر حفیظ الله حازم، محمد الله وطن دوست، بهرالدین شارق، نورالدین همسنگر، فیض الله البرز، عبدالله رحیمی، ﺳﻴﺪ ﺗﺎﺝ اﻟﺪﻳﻦ ﺗﺎﺷﻘﻴﻦ ﺑﻬﺎﻳﻲ، ﺳﺮاﺝ اﻟﺪﻳﻦ ﻗﺎﻧﻊ، سید محمد عابدی و ... (چون تعداد شخصیت ها بیشتر از کسانیکه اند که درینجا نامبرده شده است، بناءً به فرصت مناسب، به ترتیب لست جامع تر که شامل شخصیت های سیاسی، نظامی و اقتصادی نیز گردد، خواهیم پرداخت).

از هنرمندان معروف تورکتباران افغانستان میتوان ازین شخصیت ها یاد کرد: مرتضی بایقرا، استاد محمد شفیع عظیمی، استاد عبدالغفور کمال، رشید اکه اندخویی، غفور جان وفا، محمد همایون منصوری، شمس الدین سرپلی، عبدالوهاب مجبور، جمعه خان تخاری، محمد قاسم امینی، صدرالدین انتظار جوزجانی، ملا تاج محمد سرپلی، دکتور عبدالله درمان، عبدالاحد سحر، خیرمحمد چاووش، محمد صابر سنبل عندلیب، وحید امید میمنگی، سید جعفر قویاش، رشیده ژاله، مولوده خانم، لطافت خانم، نجیبه منصوری، پروین خانم، خانم سبزه گل، محمد سرور، محمد چوباش، آنه بخشی و ...

دانستن در مورد افتخارات گذشته گان حد اقل برای بیداری و خودشناسی نسل امروز ممکن مؤثر واقع گردد، اگرنه فخر کردن به آنچه که ما در ایجاد و ارائه آن نقش نداشته ایم دردی را درمان نمیکند. مهم اینست که ما از خود کدام ارزشها را بر جا میگذاریم تا برای نسل های آینده موجب مباهات گردد. نسل امروز تورﻛﺘﺒﺎﺭ افغانستان به یک حرکت جدی و منظم جهت آموختن علم و تکنولوژی عصر نیاز دارند تا ازین طریق بتوانند برای ملیت محروم و وطن ویرانۀ خویش خدمت نمایند. به خاطر باید سپرد با وصف داشتن مشترکات نژادی و زبانی با هر ملت دیگر، اما هیچ کشوری وطن نمیشود، جز خاکی که آنرا از نیاکان به ارث بردیم، کلبه ئیکه در آن زاده شدیم، کوچه هائیکه در آن بزرگ شده یم و هدیرئیکه در آن تا ابد خواهیم خوابید. 

با وجود موجودیت تبعیض و نابرابری در طول تاریخ معاصر، افغانستان فعلی واقعیت امروز ما و خانۀ مشترک تمام اقوام این سرزمین است و هر قوم این سرزمین دارای هویت و تاریخ درخشان است، پس این خانۀ مشترک را همه با هم با درک و پذیرش یکدیگر باید بسازیم.

ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩ: محمد احسان صادق

ﻧﻮﺕ: ﺩﺭ ﺻﻮﺭﺕ ﻛﺎﭘﻲ ﻧﻤﻮﺩﻥ ﻣﻂﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﻭﺑﻼﻙ ﻟﻂﻔﻦ اﺳﻢ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩ ﻣﻂﻠﺐ ﺭا ﻧﻴﺰ ﺫﻛﺮ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ.